HUMAN

Het meest nutteloze van IDFA

Vandaag verschijnt de documentaire HUMAN in de bioscoop.  De hoofdvraag van regisseur Yann Arthus-Bertrand: ‘Wat maakt ons mens?’. Nutteloos genoeg – dus ging ANK een kijkje te nemen.

‘Moord is ongelofelijk verslavend. Het is moeilijk uit te leggen aan iemand die nooit gemoord heeft, maar het is zo.’ Een open blik in de lens. Van schaamte lijkt geen sprake. ‘Ik heb wapens in huis en wacht op het moment dat iemand me iets wil aan doen, zodat ik een reden heb om te doden – zodat ik dat unieke gevoel weer kan ervaren.’ Het is slechts één van de tweeduizend interviews die in meer dan zestig landen werden afgenomen voor de productie van HUMAN.

Arthus-Bertrand vroeg zich jaren geleden al af waarom mensen er maar niet in slagen om vreedzaam samen te leven. Het vormde het begin van het gigantische project, dat resulteerde in maar liefst 2500 uur aan hoogst persoonlijke verhalen – gereduceerd tot ruim drie uur film, mogelijk gemaakt door een team van zestien journalisten. Aan het roer: Arthus-Bertrand zelf. Dat de cineast niet van half werk houdt, mag duidelijk zijn.

‘Ik wilde de menselijke aard doorgronden; niet met behulp van statistieken of analyse, maar door aandacht te geven aan het individuele verhaal.’ ‘A trip through humanity’, waarbij thema’s als liefde, geluk, de dood, trots, wraak, werk en armoede de revue passeren.

De opzet is simpel: single-shot interviews, altijd voor een zwarte achtergrond, waarin jong en oud, arm en rijk, blank en zwart, man en vrouw, homo en hetero, slachtoffer en dader openhartig vertellen. Namen worden niet genoemd – nationaliteiten evenmin. ‘Waar het om gaat zijn de verhalen. Ik wilde focussen op datgene wat we délen. Informatie over afkomst leidt af.’

Het leverde hem een minutenlange staande ovatie op in de grote zaal van de VN. Maar Arthus-Bertrand is ervan overtuigd dat het de verhalen van gewone mensen zijn, die de film speciaal maken. ‘Er was geen script, geen scenario. Ik was totaal afhankelijk van de openheid van de mensen die op mijn pad kwamen. Mijn rol is heel bescheiden.’

Spiegel

De vraag wat ons mens maakt mag dan filosofisch klinken, maar Arthus-Bertrand heeft wel degelijk een missie. ‘Waar het om gaat, is het besef dat het niet iemand anders is die aan het woord is. JIJ bent het. Een Israelische geinterviewde wist dat heel treffend te verwoorden. Zij zei: “Ik ben Israelische, maar je moet begrijpen dat ik ook een Palestijn had kunnen zijn die zichzelf opblaast in een school in Tel Aviv, een Duitse soldaat die Joden vergast, of een Zuid-Afrikaanse die verkracht wordt.” Daar raakt ze iets wezenlijks: hoe zeer we gevormd worden door omstandigheden, en hoe zeer we daaronder op elkaar lijken’, aldus Arthus-Bertrand. ‘Het is makkelijk om te oordelen, maar luister eens naar de verhalen om je heen. Het is geen ander die spreekt, in potentie ben jij het. HUMAN is een spiegel . Dat is waarom het mensen zo raakt.

Het interview met de Israelische is één van de beste, vindt Arthus-Bertrand. Toch haalde hij de selectie niet. ‘Dat is misschien wel de grootste fout die ik gemaakt heb.’

Dubbele moord

Op de vraag wat ons menselijk maakt, bestaat geen eenduidig antwoord, benadrukt de regisseur. ‘Ik heb er bewust voor gekozen om zelf afwezig te zijn in de film. Beeld zegt meer dan honderd woorden. Het gaat erom dat je zelf aan het denken wordt gezet.’

Wat hij wel kwijt wil over zijn zoektocht: ‘We hebben we allemaal een hele donkere kant. Dat moet je accepteren.’ Maar pessimistisch is hij niet. ‘Ik geloof niet in God, maar in geloof in het concept God: dat we allemaal het vermogen hebben om ons in elkaar te verplaatsen, om goed voor elkaar te zijn. Dat soort eigenschappen worden vaak toegedicht aan iets goddelijks, maar ik geloof dat we dat zogenaamd goddelijke allemaal in ons hebben.’

Dat blijkt wel uit het openingsinterview van de documentaire. Aan het woord is een voor moord veroordeelde. ‘Mijn vader mishandelde me toen ik jong was en zei dat het hem meer pijn deed dan mij, omdat hij van me hield. Ik leerde dat liefde en pijn onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Ik mat hoeveel iemand van me hield, door te testen hoeveel pijn hij van me accepteerde. Toen ik voor dubbele moord in de gevangenis belandde, zocht de moeder en oma van mijn slachtoffers contact. Er ontstond een band. Ze gaf me iets wat ik nooit eerder gehad had: liefde. Ze leerde me wat het was.’ De tranen lopen over zijn wangen.

Dat ene interview toont de essentie van de film, vindt Arthus-Betrand. ‘Het laat zien hoe veranderlijk de mens is. Daarom is het ook zo moeilijk om in woorden te vatten wat ons mens maakt. Het is een vraag die me bezig zal blijven houden.’

Over één ding is de cineast zeker: ‘Ik heb leren luisteren. Als ik op straat loop, zie ik niet langer mensen die me in de weg lopen; ik zie mensen met verhalen. HUMAN heeft me een beter mens gemaakt.’

Nieuwsgierig geworden? Kijk HUMAN gratis online.